« فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ » - ابو الفتوح نوشته است : بعضى گفتند : پشيمانى بر حملش بود تا چرا او را در خاك نكرد ، و بعضى گفتند : بر فوت برادر پشيمان بود نه بارتكاب گناه و ابو علىّ گفت : پشيمان بود و لكن نه بر وجه كه توبه باشد . « مِنْ أَجْلِ ذلِكَ » 35 ابو الفتوح و مجمع البيان : بعضى قاريها با زبر نون و سكون جيم و سقوط همزه قرائت كرده‌اند . « مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ تا آخر » 35 مجمع : اين جمله ها چند معنى شده شده است : 1 - مجاهد و زجّاج گفته‌اند : يعنى آنكه كسى را كشته است همه ى مردم دشمنان او هستند ، و آنكه احياى نفس نموده و به كسى احسان كرده است كه از مرگ نجاتش داده است ، موجب بقاى خير و معروف شده است ، پس مانند آن است كه بقاى همه ى مردم كرده است ، و از امام جعفر صادق عليه السّلام نيز اين معنى نقل شده است كه در آخر هم فرموده است : بهترين احياى نفس آن است كه كسى را از گمراهى هدايت به راه راست بنمايند . 2 - ابن عبّاس گفته است : يعنى كسى كه پيغمبر و يا پيشواى عادل و خوب را بكشد ، مثل آن است كه همه ى مردم را كشته است و لايق آن جور عذاب است ، و آن كه كومك نمايد به پيغمبر يا پيشواى صالح و شايسته ، مثل آن است كه همه ى مردم را زنده كرده است و مستحقّ چنان پاداشى است . 3 - ابو علىّ و طبرى گفته‌اند : يعنى كسى بىجهت قاتل باشد ، وسيله ى اين كارا را بر ديگران آسان كرده است و موجب تقويت و جرأت خويهاى آدمكش شده است پس مثل شريك با آنها است و مستحق مجازات همه ى آنها است ، و همينطور آنكه جلوگير از كشتن بىجهت باشد ، موجب منع از اقدام بزشت شده است ، و مثل اين است كه وسيله ى ابقاى همه را فراهم كرده است و مردم را زنده نموده است . فخر : معلوم است اين تشبيه كه كشتن يكنفر مثل كشتن همه ى مردم است و ابقاى يكنفر مانند احياى همه است ، بمعنى حقيقى نيست بلكه مقصود مشابهت در بعضى چيزها است ، از اين جهت جمله چند معنى مىشود : 1 - تشبيه در اهميّت عمل است كه كشتن يكنفر بقدرى زشت است و بد مانند كشتن همه و همچنين ابقا و